CERN'de atomdan 100 milyar kat küçük ölçekte sinyal tespit edildi

İsviçre-Fransa sınırındaki Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi'nde (CERN) bulunan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda (LHC) yürütülen deneylerde, fizikçiler doğanın bugüne kadar incelenen en küçük ölçeğinden sinyal elde etti. Araştırmaya Cambridge Üniversitesi'nden bilim insanları öncülük etti. Ulaşılan boyut, bir atomdan yaklaşık 100 milyar kat daha küçük. Fizikçiler bu ölçeği "zepteevren" olarak adlandırıyor.

Deneylerde parçacıklar yüksek enerjiyle çarpıştırıldı ve çarpışmanın ardından ortaya çıkan parçacıklar incelendi. Araştırmacıların odaklandığı parçacık, "güzellik kuarkı" olarak bilinen atom altı bir parçacık oldu. Kararsız yapıdaki bu parçacık saniyenin trilyonda birinden kısa bir süre var olabiliyor. Buna rağmen ekip, parçacığın metrenin milyarda birinin trilyonda biri ölçeğinde gerçekleşen etkileşimlerini tespit etti.

Karanlık madde arayışı

Çalışmanın çıkış noktalarından biri, evrenin büyük bölümünü oluşturduğu düşünülen ancak doğrudan gözlemlenemeyen karanlık madde. Karanlık maddenin varlığı bugüne kadar yalnızca çevresine uyguladığı kütle çekimi etkisiyle anlaşılabildi. Bazı teorilere göre bu ölçekteki parçacıklar karanlık maddeye karşı duyarlı. Veri analizi ekibine liderlik eden Cambridge Üniversitesi'nden Dr. Harry Cliff de bu parçacıkların karanlık maddeyle etkileşime girme olasılığının daha yüksek olduğunu belirtti. Karanlık madde arayışı onlarca yıldır sürüyor; yer tabanlı dedektörler, uzay teleskopları ve LHC gibi büyük deney düzenekleri şimdiye kadar kesin bir sonuç vermedi.

Araştırmacılar, zepteevren ölçeğindeki incelemelerin evrenin işleyişine dair yeni ve daha kapsamlı bir teorinin geliştirilmesine katkı sağlayabileceğini ifade etti. Cliff, ulaşılan aşamayı şöyle değerlendirdi: "Zepteevreninin eşiğindeyiz. Bu inanılmaz küçük dünyadaki hareketleri izleyerek yeni parçacıkların nasıl davrandığını görebiliyoruz. Şimdi sıradaki hedefimiz, kapıyı tamamen açıp içeride bizi bekleyen bilinmeyen parçacıkları keşfetmek."

İngiltere'nin finansman kararı eleştiriliyor

Projeye katılan 28 ülke, LHCb dedektörünün kapasitesini 10 kat artıracak 150 milyon sterlinlik bütçe konusunda uzlaştı. İngiltere Araştırma ve Yenilik Kurumu (UKRI) ise geçen yıl projeye sağladığı finansmanı çekeceğini duyurmuştu. Kurumun yaz aylarında Jodrell Bank Lovell teleskobu da dahil olmak üzere parçacık fiziği ve astronomideki diğer projelerde de kesintiye gittiği bildirildi.

Uluslararası LHCb işbirliğinin lideri Profesör Tim Gershon, kararın İngiltere'nin araştırmadaki tam katılımını tehlikeye soktuğunu ve ülkenin önemli keşiflerin dışında kalabileceğini söyledi. Fizikçi Profesör Brian Cox ise kesinti kararını eleştirerek, İngiltere'nin bilimsel liderlikten geri çekilmesinin ülkenin uluslararası itibarına zarar vereceğini savundu.